بزرگنمایی:
صبح یک روز پاییزی، نخستین قطار گردشگری کرمان آرام از ایستگاه راهآهن به سمت شهر تاریخی راین بهراه افتاد. مسافرانی که پشت شیشه واگنها نشسته بودند دانشجویانی بودند که با این سفر، نه فقط مقصدی جغرافیایی، بلکه سفری در کوچه پس کوچههای تاریخ و فرهنگ را تجربه میکردند. حالا پرسش اینجاست؛ قطار گردشگری کرمان تا کجا پیش خواهد رفت؟
همه آنها که کرمان را میشناسند بر سر یک موضوع اتفاقنظر دارند و آن اینکه گردشگری یک مزیت اقتصادی جدی برای توسعه این استان به شمار میرود. اما آیا در واقعیت هم گردشگری در توسعه کرمان نقشآفرینی کافی را دارد؟ پاسخ روشن است: خیر
هرچند که کرمان در دهه هفتاد و اوایل دهه هشتاد خورشیدی یکی از مقاصد جدی گردشگری در ایران بهشمار میرفت اما پیشامدهای ناگوار متوالی از جمله زلزله بم، جان گردشگری را به خطر انداخت. پس از دیماه سال 1382 به مرور زمان بسیاری از ویرانیهایی که این زلزله برجای گذاشت بازسازی شد اما زخمهای گردشگری مداوا نشد. این شرایط، همزمان شد با جنبوجوش فراوانی که در استان برای توسعه بر محور معدن و صنعت به پا شد و همین، بر غفلت از گردشگری دامن زد.
مدیرکل توسعه گردشگری داخلی وزارت میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی از وضع کنونی گردشگری کرمان بهعنوان «توقف طولانیمدت» یاد کرد. سیدمصطفی فاطمی که آذرماه امسال برای شرکت در همایش «توسعه پایدار، افق روشن کرمان بر فراز» به کرمان آمده بود، در گفتوگو با خبرنگار ایرنا اذعان کرد: این توقف موجب شده که کرمان کمکم از چرخه گردشگری کشور حذف شود!
طی یک دهه اخیر، استانداران متعددی در کرمان گردشگری را بر کشیده و برای رونق آن وعده و شعار داده و برخی از آنها کارهایی هم در این زمینه انجام دادهاند اما هنوز نتوانستهاند این عقبماندگی را جبران کنند.
در این سالها اتفاق متفاوتی که در این استان رخ داده، به راه افتادن جریانی مردمی است که خواهان توسعه گردشگری کرمان است. رصد فضای اجتماعی استان این موضوع را ثابت میکند؛ فعالان مدنی، دوستداران میراثفرهنگی و رسانهها مدام بر بهرهگیری از ظرفیتهای متنوع و گسترده گردشگری کرمان تاکید میکنند.
با روی کار آمدن دولت چهاردهم و از زمان مسئولیت محمدعلی طالبی استاندار کرمان، گردشگری جدیتر از همیشه به یکی از محورهای اصلی برنامههای توسعهای استان کرمان تبدیل شده است.
استاندار کرمان بارها بر بهرهگیری از ظرفیتهای تاریخی، طبیعی و فرهنگی استان تاکید کرده و شعار «لبخند دنیا به کرمان 1405» را سرلوحه اقدامات در حوزه گردشگری قرار داده است. از نگاه مدیریت استان، کرمان میتواند به ایستگاهی ماندگار و مقصدی جدی برای گردشگران داخلی و خارجی تبدیل شود؛ هدفی که نیازمند همزمانی تصمیم، سرمایهگذاری و اجراست.
گردشگری در نقش پیشران توسعه
مرور اظهارات استاندار در یک سال گذشته نشان میدهد که وی از هر موقعیتی برای جلب توجه افکار عمومی، سرمایهگذاران، گروههای مردمی و دستاندرکاران و گردشگران به ظرفیتها و جاذبههای گردشگری کرمان استفاده میکند. استاندار کرمان بارها تاکید کرده است که در چارچوب سند توسعه و پیشرفت «کرمان برفراز» گردشگری به ویژه بومی و فرهنگی بهعنوان یکی از پیشرانهای اصلی توسعه این استان نقشی تعیینکننده دارد.
بهدنبال توجه ویژه استاندار به گردشگری کرمان، امید تازهای در فعالان این حوزه و صاحبان کسبوکارهای مرتبط ایجاد شده است هرچند که با وجود توجه ویژه دولت به گردشگری که بیش از همه از سوی طالبی استاندار کرمان رقم خورده است، هنوز اتفاق بزرگی در این حوزه رخ نداده است. تنها نشانههای حرکت قطار گردشگری، خبری است که رئیس اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی کرمان آذرماه امسال داد و گفت که شواهدی وجود دارد که از «رشد تدریجی توجه گردشگران داخلی به کرمان» حکایت دارد.
البته کارشناسان بر این باورند که برای میوهچینی از درخت گردشگری باید صبوری کرد به خصوص به خاطر جنگ تحمیلی 12 روزه که در تابستان امسال رخ داد و بر ورود تورهای گردشگری به کشور تاثیر بسیار منفی گذاشت.
نایب رئیس کمیسیون گردشگری اتاق کرمان در گفتوگو با خبرنگار ایرنا با قدردانی از توجه ویژه استاندار به گردشگری گفت: استاندار بسیار ویژه برای گردشگری کار میکند و ما از این بابت از ایشان تشکر میکنیم، هرچند تاکنون تغییر چندانی در وضعیت گردشگری استان ایجاد نشده اما بسیار امیدواریم در آینده و بهدنبال طرحهایی که پیاده میشود گردشگری رونق بگیرد.
مسعود دهقانی تاکید کرد: با اتفاقاتی که دارد میافتد و وعدههایی که داده شده بسیار امیدوارتر شدهایم که گردشگری کرمان تکانی بخورد.
یک روستا و هزار امید
در همین حال، اگر قرار باشد فقط از یک اتفاق مهم بهعنوان قویترین نیروی محرکه گردشگری استان کرمان طی یک سال اخیر یاد کنیم، بیشک انتخاب روستای شفیعآباد بخش شهداد در شهرستان کرمان بهعنوان یکی از روستاهای برتر گردشگری در دنیا از سوی سازمان جهانی گردشگری است. این انتخاب توجه جهانیان را به ظرفیتهای کمتر شناختهشده گردشگری این استان جلب کرده است.
روستای شفیعآباد در حاشیه بیابان لوت، نخستین اثر طبیعی ثبتشده ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد؛ موقعیتی منحصربهفرد که آن را به دروازهای برای ورود گردشگران به یکی از شگفتانگیزترین مناظر طبیعی جهان تبدیل کرده است. ترکیب طبیعت بکر کویری، بافت روستایی، شیوههای سنتی زندگی و مهماننوازی مردم شفیعآباد میتواند تجربهای متفاوت و ماندگار برای گردشگران داخلی و خارجی رقم بزند. انتخاب این روستا بهعنوان مقصد برتر گردشگری جهان فرصتی ارزشمند فراهم کرده که در صورت برنامهریزی درست، میتواند جایگاه کرمان را در نقشه گردشگری بینالمللی بالا ببرد. هرچند بنا به گفته اهالی بومی، پس از انتخاب شفیعآباد بهعنوان روستای برتر گردشگری، ورود گردشگران داخلی افزایش یافته اما فعلا خبری از تورهای بزرگ گردشگران خارجی نیست.
مشکل یا مسئله توسعهنیافتگی؟
تجربه شفیعآباد نشان میدهد که صرف وجود جاذبههای کممانند و برندهایی در سطح جهانی در استان کرمان تضمینی برای رونق گردشگری نیست. نبود برنامه جامع و نقشهراه مشخص در حوزه گردشگری، ضعف در بازاریابی، ضعف در زیرساختها و رفتارهای جزیرهای و ناهماهنگی میان نهادهای مسئول همگی حلقههایی از زنجیرهای هستند که توسعه گردشگری استان کرمان را کند کردهاند. این پرسش که «چالشها کجاست؟» همواره مطرح بوده است؛ پرسشی که پاسخ آن نه در یک عامل، بلکه در مجموعهای از مسائل ریشهای نهفته است.
استادیارگردشگری دانشگاه ولیعصر رفسنجان در گفتوگو با خبرنگار ایرنا با طرح این پرسش که آیا عدم توسعه گردشگری استان، یک مشکل است یا مسئله؟ گفت: مشکل، حوزهای گسترده از چالشهای سازمانی و غیر سازمانی اما مسئله، راهحل یا بخشی از راهحل برای رفع مشکل است.
محمد علیزاده با بیان اینکه مشکلات از مجموعهای از مسئلهها شکل گرفتهاند و برای حل آن مشکلات باید تکتک این مسائل را حل کنیم، اظهار کرد: در استان کرمان با مشکل عدم توسعه گردشگری مواجهیم و این مشکل از مجموعهای از مسائل از جمله جزیرهای عمل کردن کسبوکارها و سازمانهای مرتبط با گردشگری، مباحث مربوط به مدیریت تعارض و مدیریت ذینفعان، تراژدی منابع مشترک و پارادوکس فراوانی یا نفرین منابع تشکیل شده که باید رفع شوند.
سادهانگاری یک مفهوم پیچیده
وی با اشاره به اینکه چالشهای حوزه گردشگری را در 2 بخش مفهومی و عملیاتی میتوان دستهبندی کرد، افزود: یکی از چالشهای مهم حوزه مفهومی گردشگری این است که بیشتر افراد تعریف عامیانه و دمدستی از گردشگری در ذهن دارند و مفهوم و قلمرو این واژه را بهدرستی درک نکردهاند، این چالش در میان مدیران و سیاستگذاران نیز دیده میشود؛ این در حالی است که تعریف گردشگری به این سادگی نیست و دانشمندان زیادی در دنیا به این موضوع معترفند که گردشگری تعریف واحد و مشخصی ندارد.
استادیارگردشگری دانشگاه ولیعصر رفسنجان ادامه داد: یکی دیگر از مشکلات موجود در توسعه گردشگری در کرمان و حتی کشور این است که بهسادگی این موضوع به رسمیت شناخته نمیشود، برخی محققان آن را بهعنوان یک صنعت به رسمیت میشناسند و در مقابل، برخی دیگر، گردشگری را بهعنوان یک موضوع مستقل و حوزه مطالعاتی میبینند، همین وضعیت در سطح سیاستگذاری و برنامهریزی نیز وجود دارد.
علیزاده با بیان اینکه در حوزه اصطلاحشناسی هم این چالش را داریم که اسامی مختلفی برای گردشگری استفاده میشود، گفت: گردشگری جایگزین، گردشگری مسئولانه، گردشگری سبز و گردشگری پایدار و اصطلاحات دیگری بین محققان مختلف رایج است و در این خصوص اختلافنظر وجود دارد.
جای خالی دادههای آماری
وی ادامه داد: یکی دیگر از چالشها این است که در حوزه گردشگری منابع مربوط به دادهها را کم داریم یا نداریم، در حالی که بسیاری از سازمانها از جمله ثبت احوال آمارهایی را جمعآوری میکنند ولی در گردشگری شاهد جمعآوری آمارها نیستیم که بتوانیم از آن در تحلیلها استفاده کنیم.
استادیار گردشگری دانشگاه ولیعصر رفسنجان تقلیلگرایی را یکی دیگر از مشکلات این حوزه دانست و اظهار کرد: محققان مختلف از نظر و زاویه رشته خود به موضوعات نگاه میکنند و این موجب میشود که نتوانند به شکل دقیقتر و درستتری حوزه گردشگری را تحلیل کنند، بهعنوان مثال کسی که معماری میداند صرفا از نظر معماری به گردشگری میپردازد یا جامعهشناس، گردشگری را تنها از همین منظر تحلیل میکند.
علیزاده افزود: یکی دیگر از چالشها این است که دقت پایینی در مطالعات و فعالیتهای مرتبط با گردشگری را شاهدیم. بهعنوان مثال در بخشهای معدن و معماری و عمران هر کسی بخواهد مسئولیت بگیرد یا کار کند، باید تخصص آن را داشته باشد ولی درباره گردشگری در محیطهای دانشگاهی و سازمانی این موضوع کمتر مورد توجه است و افرادی در حوزههای گردشگری مسئولیت میگیرند که حتی دانش اولیه آن را ندارند.
وی در ادامه برشمردن چالشهای مفهومی حوزه گردشگری اظهار کرد: بسیاری از مسئولان و فعالان گردشگری نگاه رشدمحور به این حوزه دارند در حالی که باید نگاه توسعهمحور داشته باشند چرا که بین رشد و توسعه و پیشرفت تفاوت زیادی وجود دارد. رشد، افزایش عددی یک فعالیت است، مثلا یک مقصد گردشگری امسال 10 هزار و سال آینده 12 هزار گردشگر دارد، این نشاندهنده رشد 2 هزار نفری گردشگران ورودی به این مقصد است، پیشرفت وقتی است که بگوییم 2 هزار نفر بیشتر آمده و همزمان بخشی از خدمات نیز نسبت به گذشته کیفیت بیشتری پیدا کرده است. توسعه افزایش کیفیت و کمیت توامان است و وقتی رخ بدهد هم از لحاظ آماری رشد ایجاد شده و هم نگاه جامعه محلی و ذینفعان و دستاندرکاران به گردشگری تغییر کرده است.
گردشگری و نفرین منابع
استادیار گردشگری دانشگاه ولیعصر رفسنجان در ادامه این گفتوگو به چالشهای عملیاتی توسعه گردشگری در کرمان اشاره و بیان کرد: یکی از چالشها نفرین منابع یا پاراداوکس فراوانی است؛ در هر سرزمینی که منابعطبیعی غنی مثل معدن و جنگل و نفت داشته باشد افراد سراغ فعالیتهای دیگر نمیروند و تکمحصولی میماند, در استان کرمان معادن و کشاورزی مثل پسته این نقش را بازی میکند.
علیزاده با بیان اینکه عدم شبکهسازی و سیستمسازی در گردشگری استان کرمان یکی دیگر از مشکلات توسعه این حوزه است، افزود: روابط فعالان گردشگری نهتنها خنثی نیست بلکه در بسیاری موارد خصمانه است و این بر عدم تحقق توسعه گردشگری دامن میزند؛ متاسفانه نمونههای فراوانی از این عدم تعامل را در استان کرمان و سایر استانها شاهدیم.
وی ادامه داد: همچنین، در گردشگری کرمان وضعیت تراژدی منابع مشترک را هم شاهدیم که به این صورت اتفاق میافتد؛ هنگامی که یک منبع فرهنگی یا طبیعی بهطور مشترک و بدون محدودیت در اختیار عموم قرار بگیرد، هر فرد برای حداکثر کردن منافع فردی خود، بیش از ظرفیت از آن بهرهبرداری میکند و در نهایت کل آن منبع نابود میشود.
استادیار گردشگری دانشگاه ولیعصر رفسنجان یادآور شد: سیستم گردشگری مثل تار عنکبوت است و اگر نقطهای از آن لمس شود تمامی اجزای آن تحت تاثیر قرار میگیرد، اگر اقدام مثبتی در یک بخش از سیستم گردشگری انجام شود به سایر بخشها تسری پیدا میکند و برعکس، گاهی در زنجیره تجربه گردشگری همه بخشها به درستی عمل میکند ولی یک اتفاق کوچک مثل عدم رضایت از خرید سوغات کل آن زنجیره را تحتتاثیر قرار میدهد.
مقصد قطار گردشگری کرمان
سیزدهم آذرماه بود که نخستین قطار گردشگری کرمان با 250 مسافر که دانشجویان دانشگاه شهید باهنر کرمان بودند راهی راین شد.
راین با ارگ تاریخی باشکوهش، بلوار چشمنوازش، کوچهپسکوچههای قدیمی و صنایعدستی معروفش، مقصدی بود که برای بسیاری از شرکتکنندگان در این تور جذاب، کمتر شناختهشده بود. قرار است سفر دوم به راین با حضور دانشجویان پسر این دانشگاه انجام شود. میخواهند قطار گردشگری در دیگر مسیرهای دروناستانی را نیز راهاندازی کنند.
همه شواهد در استان نشان میدهد که قطار گردشگری کرمان بر روی ریل امید به راه افتاده است. مقصد نهایی این حرکت کجا خواهد بود؟ پاسخ این پرسش به تکتک تصمیمهایی گره خورده که امروز گرفته میشود.
کمتر از سه ماه به شروع سال 1405 باقی مانده است. سالی که پس از اعلام «شعار لبخند دنیا به کرمان 1405» همه نگاهها معطوف به آن است.
در این فرصت محدود، هر تعلل میتواند امید بازیافته گردشگری کرمان را پَر بدهد. قطار گردشگری کرمان برای آنکه بر ریل امید بماند و به مقصد برسد، نیازمند برنامهریزی دقیق، بهرهگیری از دانش متخصصان و مشاوران برجسته و مجرب، هماهنگی میان دستگاهها، اعتماد به بخش خصوصی و باور به ظرفیتهای بومی است.
زمان اندک است و آزمون بزرگ؛ آزمونی که نتیجه آن میتواند کرمان را به الگویی ملی در گردشگری پایدار تبدیل کند یا فهرست فرصتهای ازدسترفته این استان را طولانیتر سازد.